Բիլյանա Վանկովսկա, 18 նոյմբերի, 2026թ.
Ամեն անգամ, երբ փորձում եմ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տնտեսական համագործակցության (APEC) նման գագաթնաժողովներում քննարկվող հարցերը մոտեցնել մակեդոնական հանրությանը, բախվում եմ (ինքնա)պարտադրված եվրոպակենտրոնության նույն պատին։ Մեր հանրային դաշտում հետևողականորեն սերմանվում է գավառական անտարբերություն լայն աշխարհի հանդեպ, հատկապես այն ամենի, ինչ դուրս է այսպես կոչված «հավաքական Արևմուտքից», որը երկրի քաղաքական վերնախավը հնազանդորեն հռչակում է մեր միակ «բնական միջավայրը»։ Զարմանալի չէ, որ «մոլորակի մյուս կողմում» անցկացվող այս համաժողովը մեզ մոտ գրեթե հետաքրքրություն չի առաջացնում, քանի դեռ արևմտյան մեդիա մեքենաներն այն չեն վերածում աշխարհաքաղաքական հսկաների հանդիպման ասպարեզի։
Հենց դա էլ հիմա տեղի է ունենում։ Տնտեսական փոխկախվածության և զարգացման մասին բովանդակային քննարկումը գրեթե անմիջապես մղվեց հետին պլան, երբ հաստատվեց, որ վաղը՝ նոյեմբերի 19-ին, գագաթնաժողովի շրջանակում կայանալու է Չինաստանի, ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի առաջնորդների եռակողմ հանդիպումը։ Սակայն բարձր մակարդակի դիվանագիտության և լրատվամիջոցների սենսացիոն աղմուկի ծխածածկույթի հետևում միջազգային հարաբերությունների իրական նյութական հիմքն է։ Բոլոր ժամանակներում ներպետական ու համաշխարհային գործընթացների ալֆան ու օմեգան տնտեսությունն է՝ այն, թե ինչպես են բարիքներն արտադրվում ու բաշխվում, այլ ոչ թե հզորների թատերական ձեռքսեղմումները։
APEC-ը հիմնադրվել է 1989 թվականին՝ հենց այն տարում, որը Եվրոպայում տոնում են որպես նեոլիբերալիզմի հաղթանակի և Բեռլինի պատի անկման տարի։ Այդ պատմական շրջադարձը խոստանում էր «խաղաղության շահաբաժին», ռազմական դաշինքների կազմալուծում և աշխարհ առանց սահմանների։ Փոխարենը նախկին Հարավսլավիան փլուզվեց արյունահեղությամբ։ Եվրոպական հողի վրա մենք ականատես եղանք ռազմական դաշինքների ընդլայնման, արյունալի տրոհումների և նեոգաղութատիրության նոր ալիքի։ Ի տարբերություն այդ ռազմականացված ուղեգծի՝ Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանը բռնեց տնտեսական կապերի ամրապնդման և ինտեգրման ուղին։
Ի տարբերություն Եվրամիության նման բյուրոկրատացված ու վերպետական կառույցների, որտեղ կապիտալի առանցքային կենտրոնների շահերը հաճախ պարտադրվում են ծայրամասային երկրներին, APEC-ը գործում է կոնսենսուսի սկզբունքով, իսկ համաձայնեցված որոշումների իրականացումը կամավոր է։ «Պետություններ» բառի փոխարեն «տնտեսություններ» եզրի գործածությունը պարզապես դիվանագիտական հնարք չէ, որը թույլ է տալիս ընդգրկել Հոնկոնգի և Չինական Թայբեյի նման միավորներ։ Դա նաև ընդունումն է այն իրողության, որ նյութական փոխանակումը պետք է հաղթահարի ազգայնականության և դաշինքային բաժանումների կոշտ պատնեշները։
Այս համաժողովն ընդգրկում է հսկայական տարածք՝ միավորելով Խաղաղ օվկիանոսի երկու կողմերում գտնվող 21 տնտեսությունների աշխատողներին, ռեսուրսներն ու շուկաները։ Դրանց թվում են Չինաստանը, Ճապոնիան, Հարավային Կորեան, Ռուսաստանը, Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան, ԱՄՆ-ը, Կանադան, Մեքսիկան, Չիլին, Պերուն և Հարավարևելյան Ասիայի երկրները։ Այս հասարակությունները միասին կազմում են աշխարհի բնակչության մոտ 38 տոկոսը, ստեղծում համաշխարհային ՀՆԱ-ի գրեթե 60 տոկոսը և ապահովում համաշխարհային առևտրի կեսը։ Մի աշխարհում, որտեղ մատակարարման շղթաները սերտորեն միահյուսված են, այս տարածաշրջանի ցնցումներն ու առաջընթացը չեն կարող շրջանցել որևէ երկրի, այդ թվում՝ փոքր ու տնտեսապես կախյալ Մակեդոնիային։
Այսօր մենք ապրում ենք վերառազմականացման վտանգավոր դարաշրջանում, երբ կրկին պատեր են կառուցվում, պատժամիջոցներ են սահմանվում և ռազմաբազաներ են հիմնվում։ Այսպես կոչված «պաշտպանական արդյունաբերական հեղափոխությունը», որը ՆԱՏՕ-ի ղեկավարությունը բացահայտորեն քարոզում է, մինչ ռազմարդյունաբերական ընկերությունների բաժնետերերը շահույթի ակնկալիքով շփում են ձեռքերը, դասական Ուրոբորոս է՝ կապիտալիստական մի հրեշ, որը պատերազմի միջոցով նոր շուկաներ ու ռեսուրսներ ձեռք բերելու մոլուցքով խժռում է սեփական պոչը և մարդկությանը մղում դեպի միջուկային անդունդ։ Նման աշխարհում Շենժենի այս գագաթնաժողովի պես հանդիպումները հիշեցնում են, որ ժողովուրդների իրական անվտանգությունը զենքի կուտակումից չի բխում։ Այն հիմնված է սոցիալական զարգացման, համագործակցության և մարդկային տարրական կարիքների բավարարման վրա։
Շենժենը որպես հյուրընկալող քաղաք ընտրելը խորհրդանշական մեծ նշանակություն ունի, բայց պահանջում է սթափ վերլուծություն։ Երբեմնի փոքրիկ սահմանամերձ ձկնորսական քաղաքը վերածվել է ռոբոտաշինության, արհեստական բանականության և կանաչ տեխնոլոգիաների համաշխարհային կենտրոնի։ Սա ցույց է տալիս, թե ինչի կարելի է հասնել, երբ պետությունը վարում է զարգացման պլանավորված քաղաքականություն՝ շուկայի կույր «անտեսանելի ձեռքին» ապավինելու փոխարեն։ Բնականաբար, ձախակողմյան տեսանկյունից Շենժենի հրաշքին և չինական առանձնահատկություններով սոցիալիզմի մոդելին պետք է քննադատաբար մոտենալ։ Տեխնոլոգիական վերելքի հետևում կանգնած են բանվոր դասակարգի ահռելի աշխատանքը և համաշխարհային կապիտալիստական շուկային ինտեգրվելու հակասությունները։ Այդուհանդերձ, այն փաստը, որ նպատակաուղղված զարգացման շնորհիվ հարյուրավոր միլիոնավոր մարդիկ դուրս են եկել ծայրահեղ աղքատությունից, մնում է դաս, որը արևմտյան նեոլիբերալիզմը համառորեն անտեսում է։
«Կառուցենք ասիա-խաղաղօվկիանոսյան համայնք՝ հանուն ընդհանուր բարեկեցության» կարգախոսի ներքո Չինաստանը, որպես նախագահող երկիր, շեշտը դրել է բացության, նորարարության և համագործակցության վրա։ Նոյեմբերի 18-ի իր ելույթում նախագահ Սի Ծինփինը կոչ է արել ձևավորել կարգավորված բազմաբևեռ աշխարհ և նպաստել ներառական գլոբալացմանը։ Ելույթի հղումը
Հատուկ ուշադրության է արժանի նրա այն միտքը, որ տեխնոլոգիական զարգացումն ու արհեստական բանականությունը պետք է մարդակենտրոն լինեն և ընդգրկեն նաև զարգացող երկրներին։ Այստեղից էլ բխում է 21-րդ դարի առանցքային դասակարգային և հակաիմպերիալիստական հարցը՝ արդյո՞ք նոր տեխնոլոգիաները կդառնան հանրային բարիք, որը կթեթևացնի մարդու աշխատանքը և կվերացնի սովը, թե՞ կմնան մի քանի տեխնոլոգիական հսկաների ու ռազմական կառույցների մենաշնորհը՝ որպես մոլորակի մնացած մասը վերահսկելու և շահագործելու միջոց։
Այս ուղերձներն ուղղակիորեն կապված են Ասիա-խաղաղօվկիանոսյան ազատ առևտրի գոտու (FTAAP) երկարաժամկետ տեսլականի հետ։ Սակայն այստեղ պետք է ահազանգ հնչեցնել։ Պատմության ընթացքում «ազատ առևտուրը» հաճախ պարզապես քող է ծառայել ավելի թույլ տնտեսությունների նկատմամբ ավելի ուժեղների գերիշխանության համար։ Եթե APEC-ը պետք է իրական այլընտրանք դառնա արևմտյան պրոտեկցիոնիզմին և առևտրային պատերազմներին, այն չպետք է վերածվի հարուստների ակումբի։ Ինչպես իրավացիորեն զգուշացնում է Վիջայ Պրաշադը, մաքսային խոչընդոտների, պարտքային ստրկության և պատերազմների առաջին զոհերը Գլոբալ հարավի երկրներն են։ Առանց աղքատ երկրների պարտքերի արմատական չեղարկման, տեխնոլոգիաների փոխանցման և հանրային առողջապահության ու կրթության մեջ ներդրումների՝ նորարարության և ընդհանուր բարեկեցության մասին ցանկացած խոսք դատարկ արտահայտություն է մնում։
Մինչ պանելային քննարկումներում խոսվում էր տնտեսության մասին, և Ջեֆրի Սաքսի պես տնտեսագետներ հանդես էին գալիս ելույթներով, լրատվամիջոցների ողջ ուշադրությունը կլանեց Սի Ծինփինի, Դոնալդ Թրամփի և Վլադիմիր Պուտինի վաղվա հանդիպման մասին հայտարարությունը։ Սաքսը, օրինակ, ոգևորությամբ պատմում էր, թե ինչպես է էլեկտրամեքենայով Իտալիայից հասել Չինաստան։
Արևմտյան լրատվամիջոցներն իսկույն Շենժենին կպցրին «Յալթա 2.0» պիտակը՝ բացահայտելով իշխող վերնախավերի իմպերիալիստական մտածելակերպը։ Նրանց ավելի շատ գրավում է այն տեսարանը, թե ինչպես են «մեծ տղաները» աշխարհը բաժանում իրար միջև, քան շարքային աշխատավորների կյանքը բարելավելու տքնաջան գործը։ 1945 թվականի Յալթայում հաղթողները պայմանավորվեցին բաժանել ազդեցության գոտիները, և այդ բաժանման աշխարհաքաղաքական վերքերը մինչ օրս արյունահոսում են։ Այսօր արևմտյան խոսույթում կրկին որպես բնական է ներկայացվում այն տեսակետը, թե խաղաղությունը հնարավոր է միայն «անվտանգության գոտիների» և կայսրությունների միջև բարձր պատերի առկայությամբ։ Դա երևում է, օրինակ, Միրշայմերի և Սաքսի հայտնի բանավեճում։ Ուժի այս տրամաբանության մեջ փոքր ժողովուրդներն ու աշխատավոր դասակարգերը վերածվում են սոսկ խաղաքարերի կամ, ինչպես հին աֆրիկյան ասացվածքն է ասում, այն խոտի, որը միշտ տուժում է՝ փղերը կռվեն, թե սիրով զբաղվեն։
Երեք առաջնորդները Շենժեն են ժամանում ներքին ճգնաժամերի և արտաքին արկածախնդրությունների ծանր բեռով։ Միջանկյալ ընտրություններում ծանր կորուստներից հետո Թրամփի քաղաքական դիրքերը խարխլվել են, և նա «կաղ բադ» կամ «զայրացած թռչուն» դառնալու վտանգի առջև է։ Նա արտաքին քաղաքական հաղթանակ է փնտրում՝ ամերիկյան համակարգի ճգնաժամը քողարկելու համար, միաժամանակ սպառնալով նոր ռազմական սրացումներով, այդ թվում՝ Իրանի նկատմամբ։ Պուտինը, մինչդեռ, խրվել է Ուկրաինայում ընթացող ավերիչ պատերազմի մեջ, որն արդեն թևակոխել է իր հինգերորդ տարին և հյուծում է թե՛ ռուսական, թե՛ ուկրաինական հասարակությունները։ Միևնույն ժամանակ միջուկային սպառազինությունների վերահսկման համաձայնագրերը մազից են կախված։ Մինչ Վաշինգտոնն ու Մոսկվան թակարդվել են ռազմական հյուծման տրամաբանության մեջ, որտեղ Ղրիմի կամրջին հասցված լուրջ վնասի պես միջադեպերը միայն խորացնում են փոխադարձ անվստահությունն ու սրում միջնորդավորված հակամարտությունները, Պեկինը փորձում է պահպանել իր տնտեսական աճի համար անհրաժեշտ կայունությունը և խուսափել ուրիշների ռազմական հաշվարկների մեջ ներքաշվելուց։
Սակայն իրական ողբերգությունն այն է, որ երեք հզոր գործիչների կարճատև հանդիպումը ստվերում է 21 տնտեսությունների մեկ տարվա դիվանագիտական և տեխնիկական աշխատանքը։ Մարքսը վաղուց նկատել էր, որ պատմությունը կրկնվում է՝ առաջին անգամ որպես ողբերգություն, երկրորդ անգամ՝ որպես ֆարս։ 21-րդ դարում նոր «Յալթան» ո՛չ ողբերգություն կլիներ, ո՛չ էլ ֆարս, այլ շատ ավելի վատ մի բան։
Իսկական խաղաղությունն ու մոլորակի գոյատևումը չեն կարող կախված լինել ո՛չ փակ դռների հետևում հավաքված մի քանի առաջնորդների բարի կամքից, ո՛չ էլ միջուկային ահի հավասարակշռությունից։ Ուստի գլխավոր դասը, որ պետք է քաղենք, բխում է միջազգային հարաբերությունները ժողովրդավարացնելու անհրաժեշտությունից, այլ ոչ թե մեծ տերությունների կուլիսային բանակցություններից։ Աշխարհի ժողովուրդները շահագրգռված չեն նոր շրջափակումներով, առևտրային պատերազմներով կամ սոցիալական արդարության հաշվին բյուջեների ռազմականացմամբ։ Մարդկության ապագան պետք է կառուցվի ինտերնացիոնալիստական համերաշխության, իրավահավասար համագործակցության և հակամիլիտարիզմի հիման վրա՝ մի աշխարհում, որտեղ տնտեսությունը ծառայում է մարդկանց կարիքներին, իսկ խաղաղությունը յուրաքանչյուր մարդու մշտական իրավունքն է, այլ ոչ թե մեծ տերությունների երկու պատերազմների միջև ընկած դադար։
————————-
Բիլյանա Վանկովսկան (մակեդ.՝ Билјана Ванковска, ծնվ. նոյեմբերի 14, 1959, Սկոպիե) հյուսիսմակեդոնացի հայտնի քաղաքագետ, միջազգայնագետ, խաղաղության հետազոտող և քաղաքական գործիչ է։ Նա Սկոպիեի Սուրբ Կյուրեղ և Մեթոդիոս համալսարանի պրոֆեսոր է և 2024 թվականի Հյուսիսային Մակեդոնիայի նախագահական ընտրությունների թեկնածու։

























