ZABELLIANA — 95th Anniversary of Zabelle Boyajian’s Armenian Legends & Poems

   Guest Lecturer

Prof. Khatchatur I. Pilikian

Armenian History, Culture & Heritage

HAYASHEN -Centre for Armenian Information and Advice- London. UK

Sunday, 27th March 2011


  Allow me to start with a confession.

 I like proverbs. They are gems of thoughts expressing, in a nutshell, truth about reality. No wonder, Mesrop Mashtots, the creator of the Armenian Alphabet at the dawn of the 5th century A.D., chose the Book of Proverbs to start his major task of translating the Holy Bible into the Armenian language. Hence the first sentence ever appearing in Armenian letters was this beautiful phrase from the original Syriac of The Proverbs (1:2)  


       To recognise/acknowledge/know wisdom and counsel/advice,

       To understand/comprehend/perceive the thoughts/words of genius/intelligence.

       (In King James Version: To know wisdom, and instruction; to perceive the words of understanding.)

 I acknowledge therefore the wisdom of considering any truthful and beautiful thought to belong to all humanity.

 A beautiful Chinese proverb advises, “A picture is worth ten thousand words.“ I have prepared 50 slides for you to enjoy and appreciate the creative output of a major Armenian woman artist who lived and worked in London during the first half of the 20th century. The slide show will then be worth half a million words. Yet, the same proverb wryly reminds us further, “but you need words to say that.” Hence, before letting you enjoy the slide show, I shall say few words.

 At this point, I am well aware of a brilliant Latin proverb that gently but firmly warns anyone daring to use words for others to hear, saying: Aut tace, aut loquere meliora silentio”, meaning, in plain English: “Keep silent unless what you say is better than silence”.

 I do hope that what I am saying and shall continue to narrate about the literary and artistic milieu and phenomena of Zabelle Boyajian, will live up to that advice.  ZRead More >>>ZABEllINA   (pdf)




ZABELLE BOYAJIAN and Her Armenian Legends & Poems of 1916, 1958 and 2009

 By Khatchatur I. Pilikian

 She was the “Splendid Armenian Woman”, the “Never-to-be-forgotten Zabelle Boyajian”. With these and similar phrases some of the major Armenian intellectuals of the first half of the 20th century, such as Arshag Chobanian and Avedik Issahakian, expressed their genuine admiration for this multi-talented artist par excellence. Both Chobanian and Issahakian also shared copious correspondence with Boyajian

 Born in 1872 at Diarbekir (one of the ancient Armenian capitals, Tigranakerd), Zabelle was the daughter of an Armenian Protestant clergyman become the British Vice-Consul at Diarbekir. Her mother was an Englishwoman, a kinswoman to the poet Samuel Rogers (1763-1855). After loosing her father during the genocidal massacres of mid 1890s in Ottoman Turkey, Zabelle continued her education in London, and there she settled till the end of her flamboyant life as a creative and performing artist.

 In her eulogy to the poet, painter and playwright Zabelle Boyajian, the noted Armenian writer named Mrs Siran Seza forwarded a heartfelt request to AGBU– The Armenian General Benevolent Union. Seza asked AGBU to publish Zabelle Bayajian’s complete works, graciously arguing that that will honour AGBUs latest project, its Jubilee Programme, which included, among others, publications to promote the Armenian cultural heritage. Seza’s eulogy/article appeared in Beirut, Lebanon (Yeridasart Hayouhi=Young Armenian Woman, 1957, no 1-2), just few weeks after Zabelle’s death in London, on January 26th 1957.

 AGBU did not fully oblige to Seza’s request. No publication of Zabelle’s complete works ever appeared then and neither thereafter. Even today, more than half a century later, Mrs Seza’s perceptive request and genuine wish remains unfulfilled.

 But AGBU did embark on a worthy project–the republication of one of Zabelle Boyajian’s major works, the Armenian Legends and Poems, just one year after Seza’s eulogy. Here is the FOREWORD of that AGBU Jubilee Publication of 1958. Therein we find a judiciously delineated raison d’être about the quality of a choice that eventually served as a memorial to Zabelle herself:

 ZABELLE BOYAJIAN’s Armenian legends and Poems was hailed with enthusiasm when it was first published in 1916. The passing of more than four decades has not diminished its value as a comprehensive chrestomathy of the legends, folklore, and poetry which constitute the permanent treasures of our cultural heritage.

  The Armenian general Benevolent Union is fully convinced of the intrinsic value of the book, both for our American-born youth and other English-speaking Armenians, among whom there are unmistakable signs, of an increasing awareness of our historic past, and for scholars and historians who are engaged in research on the art, folklore, and culture of the Armenian people. Therefore, in recognition of the notable service rendered by Miss Boyajian to our art and literature, it is republishing this monumental book as a part of its Jubilee Program.

 The late Zabelle Boyajian, painter, poet, and a keen student of historic values, prepared this book during one of the most tragic and agonising periods in our recent history. Wholesale massacres were then destroying helpless and defenceless people by the hundreds of thousands; deportations were uprooting the survivors from their ancestral homeland and scattering them into the Arabian deserts. 

 But through all these persecutions and ordeals, the Armenian people, once a proud and independent nation, survived and kept alive its Christian faith, its ideal of freedom, its culture, and its spiritual values.

 Limitations of space and the scope of the book forced the author to omit some of our famous contemporary poets who lived and created prior to and following the great catastrophe. However, such commissions in no way detract from the value of the volume, and we share the author’s prophetic conviction that “Armenian Muses have still many treasures in their keeping which cannot be destroyed.”

 The book also contains a study of Armenian legends and poetry by Aram Raffi, son of the foremost Armenian novelist. Mr. Raffi’s scholarship has provided a valuable addition to Miss Boyajian’s work.

We believe that no further justification is needed for the republication of Zabelle Boyajian’s Armenian Legends and Poems, which, more than any other of the author’s works, will keep her name alive.


 Well fifty-one years after AGBUs republication of Zabelle Boyajian’s stupendous book in a quasi-facsimile format, including the original colourful illustrations, all reproduced diligently (J.M Dent & Dons Ltd; Columbia University Press), a contemporary London publisher, ABELA PUBLISHING, dared to tackle a similar task with a panache, hence “resurrect”–publisher’s own choice of word– that same major oeuvre of Miss Boyajian

 ABELA accomplished the task but with a difference. Zabelle’s Boyajian’s Armenian Legends and Poems is now ‘resurrected’ in a much accessible format than the original of 1916 and the AGBU republication of 1958. Zabelle’s Armenian Legends and Poems is now a paperback– a handy quasi pocket book. But, alas, the illustrations are not ‘resurrected’ in their original glorious colours. These are now in their black and white dimly presence. Is that the ‘price paid’ for its accessible format?  Who knows!

 Strange as it might seem, the only colourful illustration is that of the Armenian national tricolour flag on the front cover. Moreover, the tricolour’s presence is ‘accompanied’ by the reproduction of the Republic of Armenia’s coat-of-arms on its penultimate page (275), as if we have in hand a pocket book of ‘Tourism in Armenia’ and not a book of a poetic promenade through the Armenian cultural heritage that it certainly is. Perhaps both intentions could have been served, and graciously so, if Zabelle Boyajian’s book was ‘resurrected’ to mark an anniversary of the Third Republic of Armenia.

 It might be argued though that the philanthropic intention of ABELA PUBLISHING  “to help the underprivileged in Armenia” through “a percentage of the net sale of this book” (back cover notes) did jump the queue of all the above considerations, having thus decided to dedicate the paperback “To The Undying Spirit of Armenia” (front-page iii).  Then, we might as well say—fair enough and happy ‘resurrection’ to Zabelle of 1916 in paperback.


 Published in the ARMENIAN VOICE, the Newsletter for the London Armenian Community. 2010, No. 57





 Armenian History, Culture & Heritage

HAYASHEN -Centre for Armenian Information and Advice

105a Mill Hill Road, Acton, London W3 8JF

Tel:   020 8992 4621
Fax:  020 8993 8953

read more>>> Introduction to Armenian History, Culture & Heritage Course – Session 6



ZABELLIANA — 95th Anniversary of

Z. Boyajian’s Armenian Legends & Poems

 Sunday, 27th March, 2011    2:15 pm – 4.15 pm

 Guest Lecturer

Prof. Khatchatur I. Pilikian


Zabelle Boyajian; Life and work of an artist, poet, translator and an activist

Tribulations of a nation and the response of a valiant intellectual

2.15 pm – 3.15 pm


Zabelle’s paintings –Slide projection + introductory remarks

Literary and artistic valour of a legendary volume

3. 15 pm – 4.15 pm



Excerpts from Introductions to Zabelle Boyajian’s major books


INTRODUCTION to Armenian Legends & Poems – 1916 

 Miss Boyajian, the authoress of this book, is the daughter of an Armenian clergyman, whom I knew and respected during the many years when he was British Vice-Consul at Diarbekir on the Tigris. She is herself a painter, a member of that Armenian artists some of whom have, like Aivazovsky and Edgar Chahine, won fame in the world at large, and she is well qualified to describe with knowledge as well as with sympathy the art of her own people.



INTRODUCTION to Gilgamesh – 1923


Her book of “Armenian Legends and Poems” shows that she possesses the poet’s art in a remarkable degree, with all the true poet’s dreamy idealism and his deftness in the manipulation of words. But in the present volume she shows a very special qualification for dealing with such a legend as the Epic of Gilgamesh, that is to say, a natural instinct and personal feeling which enables her not only to weave words, but to infuse the spirit of the old Sumerian narrative into her verse. […] The coloured pictures with which Miss Boyajian has illustrated her work bear evidence that she has studied the art of the Babylonian seal-cylinder and of the Assyrian bas-relief, and of the antiquities in bronze from Urartu, or Armenia, her native land; and assuredly they illustrate the text in a remarkable degree. […] And the present volume seems to me to be one of the very few in which poetry and art act as each other’s handmaid with conspicuous success.


Keeper of the Egyptian and Assyrian Antiquities at the British Museum


 Armenian Women’s Association of Canada – 10th Anniversary, 2008. Montreal.

PANEGYRIC ZABELLIANA, presented by Prof. K. I. Pilikian



 Գանատաքւ Հայ ԿաեաՆց Միովյիւն

Զապէլ Պոյաճեան 

(Տիարպէքիր 1872 – 1957 Լոնտոն) Քաղեց ՔՏԳ

 Հայ նկարչուհի, գրող, թարգմւսնչուհի։ Ապրել եւ սւոեղծագործել է Լոնտոնում։ Հայրը՝ Թովմաս Պոյաճեան եղել է Անգլիայի փոխհիւպատոսը Թուրքիայում։ Սովորել է Լոնտոնի

Ֆ, Սլեյդի արուեստի դպրոցում, 1914ին յաճախել բելգիացի նկարիչ Բերթսոնի արուեստանոցը։ Անհատական ցուցահանդէսներ է ունեցել Լոնտոնում, Գերմանիայում, Եգիպտոսում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում եւ Բելգիայռւմ։ Ստեղծել է բնանկարներ, դիմանկարներ, ինչպէս «Իրլանտուհին», «Զօրավար Անդրանիկ», «Րաֆֆի». նաեւ յօրինուած աշխատանքներ, ինչպէս «ԱրտաշԷսի եւ Սաթենիկի հարսանիքը», «Արա Գեղեցիկ եւ Շամիրամ», «Հայ պարուհին» Եւն։ Գրական ասպարէզում հանդէս է եկել «Վարդենի» ծածկանունով։

Զաւկէլ Պոյաճեանի առաջին «Եսթեր» վէպը լոյս է տեսել

1901ին, իսկ «Գիլգամեշ» աւանդավէպը 1924ին։ Գրել է «էջմիածին» տրւսման. «Գրչով ել ներկապնակով Յունաստանում» բոլորը անգլերէնով։ Տիրապեւոել եւրոպական եւ այլ մի շարք լեզուների, կատարել թարգմանութիւններ, այդ թւում Ա, Իսահակեանի «Աբու Լալա Մահարի»ն։ Կազմել եւ հրատարակել Է Armenian Legends and Poems պատկերազարդ ժողովածուն, բոլոր գրքերը Օկարազարդուած հեղինակէն։ Հրապարակել է բազմաթիւ յօդուածներ նուիրուած հայ ժողովրդին, հանդէս եկել հայկական դատի պւսշտպանութեամբ։ Նամակւսգրութիւն է ունեցել Արշակ Ձոպանեանի Եւ Աւետիք Իսահակեանի հետ։

Արուեստագիտուհիին Րաֆֆիի դիմանկարը գտնուում է Եղիշէ Չարենցի անուան գրականութեան եւ արուեստի թանգարանում։

  Հայկական Սովետական Հանրագիտարան – Երեւան 19ՑՅ


Բազմաշնորհ հայուհին` Զաբել Բոյաջյան

1910-ականների կեսին, երբ հայ ժողովուրդը բնաջնջվում էր իր պատմական հայրենիքում, տարբեր երկրների մտավորականներ իրենց ներածի չափով ձգտում էին աշխարհին իրազեկ դարձնել անտեսված հայ ժողովրդի, նրա մշակույթի մասին։ Պատահական չէ, որ այս ժամանակահատվածում ասպարեզ իջան հայ գրականության երեք կոթողային հատորներ եվրոպական երեք ամենատարածված լեզուներով՝ ռուսերեն, ֆրանսերեն եւ անգլերեն։ Առաջին երկուսն իրականացրել են հանրահայտ Վալերի Բրյուսովը եւ Արշակ Չոպանյանը, իսկ անգլերենը՝ պակաս ճանաչված, սակայն միանգամայն արժանավոր Զաբել Բոյաջյանը։Նա թե՛ գրող էր, թե՛ նկարչուհի, թե՛ բազմալեզվագետ թարգմանչուհի… Ծնվել էր 1872-ին, Դիարբեքիր վերանվանված հայոց երբեմնի Ամիդ քաղաքում.. ծննդյան անունը Իզաբել Քեթրին էր։ Հայրը՝ Թովմաս Բոյաջյանը, Օսմանյան կայսրությունում Անգլիայի հյուպատոսն էր, իսկ մայրը՝ Քեթրին Ռոջերս Բոյաջյանը, անգլուհի էր, որը տիրապետում էր հայոց լեզվին։Փոքրիկ Իզաբելն ունեցել է խաղաղ, հաճելի մանկություն, ամառներն անց են կացրել Խարբերդում, հորաքրոջ տանը, որտեղ աշխույժ, չարաճճի աղջիկը ժամանակն անց է կացրել ծառերի վրա միրգ ուտելով եւ անհնազանդություններ անելով: Իզաբելի ջինջ եւ անամպ օրերն ավարտվել են 1895-ին, երբ սուլթան Աբդուլ Համիդի սանձազերծած հայկական ջարդերի ժամանակ աղջիկը կորցրել է հորը։ Այրի տիկին Բոյաջյանը դստեր, որդու՝ Հենրիի եւ իբրեւ ծառաներ իրենց հովանու տակ վերցրած հինգ հայերի հետ մեծ դժվարություններով հեռացել է Թուրքիայից եւ ապաստանել Լոնդոնում:Այստեղ էլ Իզաբելը ստացել է իր գերազանց կրթությունը, սովորել հռչակավոր Սլեյդ գեղարվեստի դպրոցում։ Անգլերենից եւ հայերենից բացի տիրապետել է ֆրանսերեն, իտալերեն, գերմաներեն, ռուսերեն, շվեդերեն, էսպերանտո լեզուներին: Ի դեպ, նա եղել է էսպերանտոյի միջազգային ընկերության Լոնդոնի մասնաճյուղի հիմնադիրներից, մինչեւ անգամ 1907-ին որպես դերասանուհի մասնակցել է Քեմբրիջում կազմակերպված էսպերանտոյով թատերական մի ներկայացմանը:Բոյաջյանը, պատկանելով երկու ազգերի, իր պարտքն է համարել իր քիչ ճանաչված եւ մշտապես հարստահարված մի կողմին ներկայացնել առավել բարեբախտ մյուսին։ Այդ իսկ պատճառով նա իր Իզաբել անունը փոխարինել է դեռեւս միջին դարերում հայացված Զաբելով եւ նվիրվել հայ ժողովրդին անգլիախոս հասարակությանը ներկայացնելու գործին։ Արդեն 1901 թվականին Լոնդոնում նա լույս է ընծայել «Եսթեր. մի կյանքի սիրավեպը» գիրքը՝ ցույց տալով հայության վիճակը Թուրքիայում։ Գիրքը հրատարկել է Վարդենի ծածկանունով, որպեսզի իրենց կոստանդնուպոլսեցի ազգականներին չվնասեն։ Առաջին իսկ գրքով ունեցել է մեծ հաջողություն, վեպը թարգմանվել է գերմաներեն, իսկ մի լրագիր գրել է հեղինակի մասին. «Ո՞վ է սա։ Եթե անգլիացի է՝ հայկական կյանքի մասին ինչպե՞ս այսչափ գիտի։ Իսկ եթե հայ է՝ ինչպե՞ս կարող է այսպիսի անգլերեն գործածել»։ Ի դեպ, Զաբել Բոյաջյանին գրականությամբ զբաղվելու են մղել նրա մտերիմ բարեկամները՝ Արշակ եւ Արամ Րաֆֆիները` հայ վիպասան Րաֆֆու զավակները։ Զաբել Բոյաջյանը ջերմ սիրով կապված է եղել Րաֆֆու այրու՝ Աննա Րաֆֆու եւ որդիների հետ, անգլիական մամուլում հանդես եկել գրողի մասին հոդվածով, թարգմանել Րաֆֆու բանաստեղծություններից եւ նրա «Հարեմ» վիպակը վերածել թատերախաղի։ Րաֆֆի եղբայրների անմիջական հորդորներով եւ մասնակցությամբ էլ ստեղծվել է հոդվածի սկզբում հիշատակված Բոյաջյանի թարգմանած կոթողային ժողովածուն՝ «Հայկական առասպելներ եւ բանաստեղծությունները» (1916)։ Գրքի առաջաբանը գրել է հայ ժողովրդի բարեկամ դերկոմս Ջեյմս Բրայսը։ Այս հատորը երկար տարիներ մնացել է անգլերենով հայ գրականության լավագույն ժողովածուն։ Բոյաջյանի թարգմանությունները համեմատվել են Ֆիցջերալդի թարգմանություների հետ, իսկ նրա անգլերեն լեզուն ու ոճը՝ Միլթոնի հետ, ինչը չափանիշ է անգլիագիր հեղինակի համար:Զաբել Բոյաջյանը եղել է ճամփորդությունների մեծ սիրահար։ Նա ոտքի տակ է տվել գրեթե ողջ Արեւմտյան եւ Հյուսիսային Եվրոպայով՝ հասնելով մինչեւ Լապլանդիա։ Եղել է ֆրանսիական ալպինիստների միության անդամ։ Հունաստան կատարած ուղեւորության արդյունքում ծնվել է իր տեսակի մեջ ինքնատիպ մի պատկերագիրք՝ «Գրչով եւ ներկապնակով Հունաստանում» վերնագրով: Տպագրել է նաեւ «Գիլգամեշ. հավերժական որոնումը» դյուցազներգությունը եւ «Էջմիածին» թատերախաղը, որը բեմադրվել է Նյու Յորքում: Անգլերեն թարգմանել եւ առանձին գրքով հրատարակել է Ավետիք Իսահակյանի «Աբու լալա Մահարի» պոեմը, որն ունեցել է երեք տպագրություն։Բոյաջյանն իր ամենամեծ գրական հաջողություններից է համարել «Շեքսպիրին ի պատիվ գիրք» ծավալուն հատորում ընդգրկվելը։ Այդ ժողովածուում զետեղվել են տարբեր ազգերի հեղինակների հոդվածներ կամ բանաստեղծություներ։ Հայ ժողովրդին ներկայացրել է Զաբել Բոյաջյանը՝ Շեքսպիրին նվիրված չափածո ձոներգով։ Այն համարվել է ժողովածուի ամենագեղեցիկ գործերից մեկը։ Շեքսպիրի ծննդյան 300-ամյակի տոնակատարության ցերեկույթին, որին ներկա են եղել անգլիական կառավարության եւ դեսպանատների ներկայացուցիչները, այդ գրքից ընդամենը երկու գործ է կարդացվել՝ Բոյաջյանի եւ նշանավոր Թոմաս Հարդիի բանաստեղծությունները։Իսկ առհասարակ Զաբել Բոյաջյանն իր առաջին կոչումը համարել է նկարչությունը։ Նա վրձնել է տասնյակ երփնագիր աշխատանքներ՝ դիմանկարներ եւ բնանկարներ։ Ստեղծել է նաեւ Րաֆֆու եւ զորավար Անդրանիկի յուղաներկ դիմապատկերները։ Ինչպես նշել է նրա մասին ժամանակի հայ մամուլը. «…Հայ արուեստագէտներու շարքին մէջ կը գտնենք կարգ մը փայլուն անուններ, որպէս են Այվազովսքի, Էտկար Շահին, Վարդան Մախոխեան, Թէրլէմեզեան եւ այլն, որ կրցած են Եւրոպական վարպետներու համաստեղութեան մէջ ուրոյն տեղ գրաւել. բայց` որքան որ մեզի ծանօթ է` գեղեցիկ սեռէն գեղարուեստի հետեւող եւ Եւրոպական հրապարակի վրայ անուն շահող միայն մէկը ունինք, որ է օրիորդ Զապէլ Գ. Պօյաճեան»:Իսկ մեկ այլ թերթ գրել է. «…Դէմք մըն է Զապէլ Պօյաճեան, զոր ամէն հայ ճանչնալու է, եւ ճանչնալով` անունով հպարտ զգալու է: Բազմակողմանի կարողութիւններով օժտուած անձնաւորութիւն մըն է ան: Նոյն ատեն նկարիչ է, գրագետ է, բանաստեղծ է, խորազնին ուսանող եւ իմաստասէր»:Ամբողջ կյանքում Զաբել Բոյաջյանը եղել է եռանդուն, գործուն, խիզախ, իր գործին եւ հայույթանն անձնվիրաբար նվիրված անհատականություն։

Կյանքի վերջին տարիները, ցավոք, անցել են զրկանքների մեջ։ Նա մահացել է Անգլիայի Սիֆորդ բնակավայրում, 1957 թվականին։

 Հայերն այսօր


          Guest Lecturer

Schreibe einen Kommentar

Deine E-Mail-Adresse wird nicht veröffentlicht. Erforderliche Felder sind mit * markiert