ՊԷՅՐՈՒԹԻ ՆԱՒԱՀԱՆԳԻՍՏՆ ՈՒ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ – (Ա մաս)

 

Պէյրութի նաւահանգիստը, որ արդէն մէկ շաբաթ է համաշխարհային հետաքրքրութեան ու կարեկցանքի առարկայ է՝ հոն տեղի ունեցած աղետաբեր պայթիւնին հետեւանքով, պատմական կարեւոր վայր մըն է հայութեան համար։

1921-ի վերջին ամիսներուն եւ 1922-ի սկիզբը քեմալական իշխանութեան տակ նոր անցած Կիլիկիայէն Լիբանան ապաստանած շուրջ 10-20 հազար հայերուն մեծ մասը Լիբանան մուտք գործեց Մերսինէն Պէյրութ ուղղուող նաւերով։

Նաւահանգիստին մօտ գոյացան հայ գաղթականներուն կայանները՝ ինչպէս կ’ըսէին այն ժամանակ, կամ այլ անունով՝ Վրանաքաղաքը (Մեծ Քէմփ)։ Վերջինիս տարածքը անցեալ շաբաթուան պայթիւնին հետեւանքով ամենածանր վնասներ կրած շրջաններէն է։ Մեր սերունդին ծանօթ հայաբնակ թաղերը՝ Նոր Հաճընը, Խալիլ Պատաուին, Հայաշէնը եւ Պուրճ Համուտը պիտի յառաջանային միայն տասնամեակ մը ետք՝ 1920-ականներու վերջին եւ 1930-ականներու սկիզբը՝ երբ Վրանաքաղաքը հետզհետէ պարպուեցաւ ու քանդուեցաւ՝ նա՛եւ 30 Յունուար 1933-ի Մեծ Հրդեհին հետեւանքով։

Այս առիթով կ՛արտագրեմ Սիսակ Վարժապետեանի կազմած «Հայերը Լիբանանի մէջ» հնգհատորեակի զիս ամենաշատ յուզած հատուածներէն մէկը, որ կը վերաբերի 1921 թուականի Դեկտեմբեր ամսուն։

«Նաւ մը, որ 2000 գաղթականներ առած էր Մերսինէն, ի զուր այցելեց զանազան նաւահանգիստները Կիպրոսի, Եգիպտոսի, Սուրիոյ եւ Յունաստանի, որոնց բոլորն ալ մերժեցին ընդունիլ անոր «ապրանքը»։ Կրկնակի դիմումներու՝ Ֆրանսական Բարձր Մարզպանը (Հօ Քոմիսէր) Սուրիոյ, Զօրավար Կուրօ, պատասխանեց թէ բնիկները չէին ուզեր ընդունիլ հայերը իրենց երկրին մէջ։ Իր քսաներորդ այցելութեան Բարձր Մարզպանին՝ միեւնոյն նպատակին համար, Տոքթ. Պաղտասար Մելքոնեան, ներկայացուցիչը Հայկական Պատուիրակութեան, տեղեկացուց Բարձր Մարզպանին թէ բոլոր քրիստոնեայ յարանուանութիւններու ղեկավարները, ինչպէս նաեւ՝ հրեաները, ո՛չ թէ լոկ կ’արտօնէին որ այս խեղճ գաղթականները գան, այլ կը խոստանային ամէն հիւրընկալութիւն։
«— Սակայն կա՛յ խումբ մը, որ չ’ուզեր ձեզ հոս տեսնել, — ըսաւ Զօրավարը ըստ իր սովորութեան։
«— Պարո՛ն Զօրավար, — բացագանչեց Տոքթ․ Պաղտասար Մելքոնեան յուզուած, — կարծեմ թէ այդ միեւնոյն խումբն է որ չ’ուզեր ձեզ ալ հոս տեսնել։
«Փոխանակ բարկանալու, Բարձր Մարզպանը ժպտաց եւ համաձայնեցաւ 15,000 գաղթականներ ընդունիլ։ Բժիշկը գոհացաւ։ Վերջապէս Մարզպանը համաձայնեցաւ լայն բանալ Սուրիոյ դուռները հայոց առջեւ որքան որ ալ ըլլային անոնք։ Տոքթ. Մելքոնեան անմիջապէս 11 Դեկ․ 1921ին հեռագրեց Փարիզի Հայոց Պատուիրակութեան թէ վերջապէս արտօնութիւն ստացուած էր»:» (Բ. հատոր, 1981, էջ 41)

ՊԷՅՐՈՒԹԻ ՆԱՒԱՀԱՆԳԻՍՏՆ ՈՒ ՀԱՅՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ (Բ մաս)

Մի քանի օր առաջ ֆէյսպուքեան գրառումս թէ Օգոստոս 4-ին աղէտահար դարձած Պէյրութի նաւահանգիստը 1921-ի վերջաւորութեան եւ 1922-ի սկիզբը գլխաւոր կէտերէն էր, ուրկէ Լիբանան ու Սուրիա մուտք գործեցին Կիլիկիայէն սարսափահար հեռացող հայ գաղթականները, լայն արձագանգ գտաւ պայթումի վաղորդայնին Լիբանան այցելած Հայաստանէն լրագրողներու պատրաստած լրատուական հոլովակներուն մէջ։

Ուրեմն շարունակենք․․․

Լիբանանէն տարիներ առաջ Պուէնոս Այրէս «հարս գացած» ծանօթ մը տեղեկացուց թէ այդ գրառումը տարածած էր նաեւ Արժանթինի իր ընկերական շրջանակին մէջ` որպէսզի անոնք ալ տեղեակ ըլլան հայոց նոր պատմութեան մէջ Պէյրութի նաւահանգիստին կարեւոր դերին։ Ինծի կը մնար աւելցնել թէ 1920-ականներուն Լիբանան եւ Սուրիա ապաստանած մի քանի հազար հայ գաղթականներ՝ չկարենալով իրենց ապրուստն ապահովելու կայուն միջոցներ գտնել, մի քանի տարի ետք նոյն Պէյրութի նաւահանգիստէն եւ այլ կէտերէ մեկնած էին այս անգամ Ամերիկաներ՝ Հիւսիսային եւ, եթէ ատիկա հնարաւոր չէր՝ Հարաւային (սովորաբար Մարսէյի վրայով)՝ իրենց բախտը Նոր Աշխարհին մէջ փնտռելու։ Թիւերը այնքան մեծ էին որ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Սահակ Բ․ հրապարակ ելած էր չգաղթելու յորդորով։ 1920-ականներուն, Հալէպի եւ Պէյրութի հայերէն թերթերուն մէջ կանոնաւորաբար կը հանդիպինք նաւային ընկերութիւններու ծանուցումներուն (արեւելահայերէնով՝ գովազդ), ԱՄՆ, Արժանթին ու Պրազիլ մուտքի պայմաններու մասին այդ ընկերութիւններուն հայազգի ներկայացուցիչներուն բացատրական գրութիւններուն, ինչպէս նաեւ այդ երկիրներուն մէջ աշխատանքի պայմաններու կամ անոնց չգոյութեան մասին տեղեկատուութեան։

Եւս 15-20 տարի ու Պէյրութի նաւահանգիստը 1946-1947-ին՝ դէպի Խորհրդային Հայաստան Մեծ Հայրենադարձութեան (ներգաղթ) ժամանակ, դարձեալ կը դառնայ կարեւոր մեկնակէտ։ 1946-ի Յունիս-Հոկտեմբեր ամիսներուն՝ ութը, իսկ 1947-ի Յուլիս-Հոկտեմբերին՝ հինգ այլ նաւեր Պէյրութէն ուղեւորուեցան Պաթումի՝ իրենց հետ տանելով մօտ 33 հազար լիբանանցի, սուրիացի եւ իրաքցի ներգաղթողներ։ Իւրաքանչիւր նաւու մէջ կար 1030-էն մինչեւ 6100 հայրենադարձ։ Դամասկոսէն, Հալէպէն, Համայէն, Հոմսէն, Ազէզէն, Սուրիոյ այլ շրջաններէն եւ Իրաքէն ներգաղթողները ինքնաշարժներով ու մարդատար մեքենաներով նախ կը փոխադրուէին Պէյրութ եւ հոնկէ նաւով կը մեկնէին Պաթումի։ (Կցած եմ լուսանկարներ)

Լիբանանէն ներգաղթողներուն թիւը մօտ 10 հազար էր՝ երբ երկրին ընդհանուր հայ բնակչութիւնը այդ օրերուն՝ ըստ պաշտօնական տուեալներու, շուրջ 75 հազար կը հաշուէր։ Պատկերացում տալու համար ներգաղթողներուն տոկոսային յարաբերութեան մասին, նշենք թէ 1945-46 տարեշրջանին Լիբանանի հայ առաքելական առաջնորդարանին ենթակայ 24 ազգային վարժարաններուն աշակերտութեան ընդհանուր թիւը եղած էր շուրջ 6800, իսկ երկու տարեշրջան ետք՝ 1947-48-ին, այդ թիւը նուազած էր շուրջ 5400-ի։

Գրեթէ եօթանասունհինգ տարի առաջ Պէյրութի նաւահանգիստէն Հայաստան ներգաղթած անձանց ու յատկապէս անոնց ժառանգներուն այսօր կարելի է հանդիպիլ Հայաստանի կամ Քալիֆոռնիոյ մէջ․․․

*  *  *

———————————————————–

Ընթերցողի ուշադրությանն են ներկայացնում նաեւ նյութին վերաբերող որոշ հետաքրքիր տեսակետներ մեկնաբանություններ -(խմբ)

 

-  Ara Sanjian – Ֆրանսական զօրքերը Բէյրութ մտել են առանց մարտի։ Պաղեստինի ճակատը քայքայուեց 1918-ի սեպտեմբերի վերջաւորութեան։ Արարայի ճակատամարտը այդ մարտերի մի մասն էր։ Օսմանցիները Բէյրութը լքել էին ֆրանսիացիների հասնելուց մօտ 2 oր առաջ՝ հոկտեմբերի առաջին օրերին։ Բայց, հայ լեգիոնականները իսկապէս եղել են Բէյրութ մտնող ֆրանսիական զօրքերի շարքում։ Կարճ ժամանակ ետք, նրանց տեղափոխել են Կիլիկիա։

Gevorg Khoudinyan – Իսկ անգլիացիները՝ չէ որ նրանք էին հիմնական հարվածողները։ Կարծեմ Սամվելի հոդվածում դա կա Մեգիդոյի ճակատամարտի մասին։

- Ara Sanjian -  զօրքերի հիմնական մասը անգլիական դրօշի տակ էր, բայց արեւելեան-հայկական լեգիոնը կռւում էր ֆրանսիական դրօշի ներքոյ։ Անգլիացիները Սայկս-Պիկոյի մինչ այդ արդէն իսկ բացայայտուած համաձայնութեամբ Լիբանանի ծովեզերեայ հատուածը եւ համայն Սիրիան խոստացել էին Ֆրանսիային, ու Բէյրութում անմիջապէս տեղեկայուեցին ֆրանսիական իշխանութիւններ ու զօրքեր։
- Kevork Yazedjian – Մեր ղեկավարները, մամուլը եւ այլն մեզի տասնամեակներով ՍՈՒՏ ԽՕՍԱԾ ԵՆ, թէ արաբները մեզ գրկաբաց ընդունած են, մինչդեռ իրականութիւնը այն է, որ իսլամները, մանաւանդ սիւննիները ՀԻՄՆՈՎԻՆ ՄԵՐԺԱԾ ԵՆ ՍՈՒՐԻԱ ՈՒ ԼԻԲԱՆԱՆ ՀԱՅ ՏԱՐԱԳԻՐՆԵՐՈՒ ՄՈՒՏՔԸ, ԱՒԵԼԻ ԵՒՍ՝ ՀԱՍՏԱՏՈՒԻԼԸ, ՔԱՆԻ ՈՐ ԱՅԴՊԻՍՈՎ ԿԸ ԽԱԽՏՈՒԷՐ ՔՐԻՍՏՈՆԵԱՅ-ԻՍԼԱՄ ՅԱՐԱԲԵՐԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ: Նոյնիսկ ցոյցեր կատարած են մեր մուտքին դէմ, հետագային՝ հայեր ալ սպանած: Սա եւս 20-րդ դարու մեր պատմութեան ԹԱՊՈՒ նիւթերէն է: <Ամա՜ն, այդ մասին մի՛ գրէք, ձգեցէք որ դրամ շահինք> տրամաբանութեամբ՝ կուրցուցած են հայութեան 99 տոկոսին ուղեղները՝ չզգուշացնելով գալիք արհաւիրքներէն:

- Hovic Atokian – Բայց ճիշտ է որ պատմութեան որոշ հատուածներ պէտք է “մոռցուին” ի շահ տուեալ ազգի։ Մեր շահերը այս երկիրներուն մէջ կը պահանջեն որ չարծարծուին այս դրուագները։

- Kevork Yazedjian – Այսինքն՝ աւելի լաւ է, որ տգէ՞տ մնանք եւ օր մըն ալ ՏԱԷՇ-Նուսրաներու կողմէ սպաննուինք եւ կողոպտուի՞նք՝ կարծելով, թէ անոնք մեզ շա՜տ կը սիրեն…
- Hovic Atokian – Ով ըսաւ որ Տաէշներու հետ բարեկամ ենք, մեր գործը նախ պետական կառոյցներու հետ է, ուր Տաէշը ընդունելի չէ։
- Kevork Yazedjian Hovic Atokian – Մեր գործը նախ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ-ին հետ է, իսկ սիւննի իսլամներուն մեծ մասը մեզ չի սիրեր: Եւ ինչո՞ւ պիտի սիրէր: Մենք մեզ չխաբենք:
- Arminé Halajyan – Ո՞ր խումբն էր որ հայերուն, ինչպէս նաև ֆրանսացիներուն չէր ուզած հոն տեսնել։
- Ara Sanjian – Լիբանանի (յատկապէս՝ Պէյրութի) մէջ քրիստոնեայէն ու հրեայէն ուրիշ ո՞վ կայ, որ միաժամանակ դէմ էր ֆրանսացիներուն ներկայութեան․․․ Անոնց ժառանգներուն մէկ մասն ալ (բնականաբար՝ ոչ բոլորը կամ մեծամասնութիւնը) հայերուն դէմ վերջին տարիներուն մէկ մէկ Լիբանանի մէջ թրքական դրօշ կը պարզէ։
- Vartan Tashjian - բայց մենք միշտ կը յիշենք ու կը մէջբերենք Շերիֆ Հիւսէյն Շերիֆ Մեքքայի յայտնի հրովարտակը ջարդերէն փրկուած հայերուն օգնելու մասին. այս երկու հակադիր իրողութիւններուն “համակեցութիւնը” ինչպէս կը բացատրուի.
- Ara Sanjian - մէկը Հիճազի մէջ Երիտթուրքերուն դէմ ապստամբած, խալիֆա դառնալու երազներով տարուած ղեկավար էր։ Միւսը՝ կրօնական համայնք մը, որ օսմանեան տէրութեան մէջ սուլթանին կրօնը կը բաժնեկցէր, ուրեմն՝ առաջին կարգի քաղաքացի եղած էր, ու հիմա ինկած էր օտար, քրիստոնեայ իշխանութեան տակ։ Աւելին, այդ օտար իշխանութիւնը դուրսէն յաւելեալ թիւով քրիստոնեաներ պիտի բերէր։
- Vartan Tashjian – Այնճարը մինչեւ հիմա կ’ազդուի ասկէ:
- Kevork Yazedjian – <Կ՛ազդուի> ըսելը շատ թեթեւ է: Մաժտալ Այնճարի սիւննիները ԲԱՑԱՅԱՏՕՐԷՆ ԿԸ ՅԱՅՏԱՐԱՐԵՆ, թէ Այնճարի հայերը հոնկէ պիտի քշեն: Օր մը, ոչ շատ հեռու ապագային, Այնճարի հայերը պիտի կոտորուին: Ասոր կասկած չունիմ:
- Vartan Tashjian - երբ հարց կու տամ թէ ֆրանսացիք ինչու հայերուն այնճար բնակեցուցին, իմ այնճարցիներս կարծես հարցումիս մէջ հայհոյանք կը տեսնեն :) )
- Hovic Atokian – Լուծումը մասնակիօրէն դեմոգրաֆիկօրէն շատնալն է, այդ ժամանակ միայն պէտք էր շատնալ ու շատնալ։ Յամենայնդէպս այժմեան քրիստոնեայներն ալ նոյն սիւննիներու պէս կը տրամադրուին հայերու հանդէպ։ Ուրեմն չկայ կարծեցեալ ԲԱՐԵԿԱՄՆԵՐ։ Ի հարկէ իրենք կը սխալին։
-Kevork Yazedjian - Վարդան ճան, Մօտ 25 տարի առաջ լիբանանեան <ալ_Ուսպուհ ալ-Արապի> շաբաթաթերթը հրատարակեց ֆրանսական փաստաթուղթ մը Այնճարի մասին, ուր ՅՍՏԱԿ ՆՇՈՒԱԾ ԷՐ, որ հայերը հոն կը տեղաւորեն, որպէսզի անոնց միջոցով հսկողութեան տակ պահեն Տամասկոսի եւ Արեւմտեան Պեքաայի սիւննիները: Նշուած էր, որ այդպիսով կրնան արգիլել հակաֆրանսական նոր ապստամբութիւն մը Տամասկոսի մէջ՝ 1925-ի ապստամբութեան նման: Մէկ խօսքով, հայերը հոն բերին իրենց ստոր հաշիւներուն համար, իսկ Մովսէս Տէր գալուստեաններուն նմաններն ալ ԳԻՏԱԿՑԱԲԱՐ ծառայեցին այս աղտոտ խաղերուն:
- Vartan Tashjian – առաջին ամիսներու մալարիային զոհ գացածներէն մէկը մեծ մայրս է…շատ դժուարիս եկած է որ մեր ժողովուրդը բերած դրած են այդ տափաստանին մէջ…ամէն մեղքիս կը հպարտանանք որ անապատը ոստանի վերածեցինք…
- Haigoush Aha – Հայ ազգը հաւատարմօրէն ստեղծած է, շինած է. նորգած է, ցանած է, և ի վերջոյ հանցնած կամ հանձնւած է: պաքուէն, թիֆլիսէն, լիբանանէն, եգիպտոսէն, կիպրոսէն, հնդկաստանէն, պանկլատէշէն, պաղփստինէն և զանազան երկիրնէ: չի մոռնալով Արեւելեան հայաստանի ստեղծագործութիունները: Արդիօք պիտի սորւինք՞:
*   *   *

споделяне на връзка

You can skip to the end and leave a response. Pinging is currently not allowed.

Leave a Reply

Powered by WordPress | Designed by: All Premium Themes Online. | Thanks to Top Bank Free Premium WordPress Themes, wordpress themes 2012 and
©Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը www.norkhosq.net-ին պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական արտատպումը, տարածումը, կամ հեռուստառադիոընթերցումն առանց www.norkhosq.net-ին հղման արգելվում է:Կայքում արտահայտված կարծիքները պարտադիր չէ, որ համընկնեն կայքի խմբագրության տեսակետի հետ: Կայքը պատասխանատվություն է կրում միայն «Նոր խոսք» ի ստորագրությամբ նութերի, կարծիքների եւ դիրքորոշումների համար: All Rights Reserved, www.norkhosq.net, info@norkhosq.net